Af en toe even bewust stilstaan bij je huishoudfinanciën is belangrijk voor je gemoedstoestand en je stabiliteit. Maar het nadenken over je financiële plannen en -planning kent nog maar een zeer korte geschiedenis, althans in Nederland. Lange tijd heeft de overheid in Nederland – als een van de weinige landen – in veel belangrijke zaken zoals onderwijs, zorg en pensioen voor burgers kunnen voorzien. Dat is nu anders. Tegenwoordig wordt er steeds vaker een beroep gedaan op burgers zelf en worden huishoudfinanciën en het bewust nadenken over geldzaken dus steeds belangrijker. Volgens Dirk Brounen, hoogleraar Housing & Household Finance aan de UM, valt er daarom veel maatschappelijke impact te behalen met dit onderwerp. En precies daar ziet hij een rol voor zichzelf weggelegd. “Ik wil mensen bewust maken van het nut en de noodzaak van eigen financiële regie.”
Dirk Brounen werkte jarenlang als hoogleraar vastgoedeconomie aan universiteiten in Amsterdam, Rotterdam en Tilburg. Met zijn komst naar de UM verlegde hij zijn focus naar huishoudfinanciën, een jong vakgebied waarmee hij, in samenwerking met zijn leerstoelpartners Ministerie van Binnenlandse Zaken, de Nationale Hypotheekgarantie, Obvion, het BPD Woningfonds, Vereniging Eigen Huis, ING en Daelmans Vastgoed relevante kennis wil creëren en maatschappelijke impact wil maken. Zijn doel is om de financiële weerbaarheid van mensen – zowel arm als rijk – te versterken. Voor Brounen houdt weerbaarheid in dat mensen proactief nadenken over hun toekomst en op basis daarvan weloverwogen financiële keuzes maken. “Ik wil mensen helpen nadenken over geldzaken, zodat ze kunnen voorkomen dat ze financieel in de problemen raken.”
Deze ambitie krijgt concreet vorm in het Housing & Household Finance Fund, een Fonds op Naam binnen het Universiteitsfonds Limburg. Dit fonds, dat in samenwerking met meerdere externe partijen is opgericht, richt zich op woningmarktvraagstukken vanuit het perspectief van huishoudens, de vastgoedmarkt, de financiële sector en de overheid. Samen met zijn partners binnen het fonds en collega-onderzoekers van het Maastricht Center for Real Estate denkt Brounen onder meer na over verduurzaming, pensioen, vererving en hypotheken. “Het basisontwerp van een hypotheek is al ruim zestig jaar oud, terwijl de wereld in een rap tempo verandert. Veel mensen hebben bijvoorbeeld een aflossingsvrije hypotheek, iets waar banken vanaf willen. Ik vind het dan interessant om te onderzoeken hoe hypotheken opnieuw en passend kunnen worden ingericht.”
De urgentie om de financiële weerbaarheid te vergroten, is mede ontstaan door veranderingen in de steun die Nederlandse burgers vanuit de overheid ontvangen. De aardgasinkomsten uit de gasbel van Slochteren maakten het voor de overheid tientallen jaren gemakkelijker om publieke voorzieningen en sociale regelingen te financieren, maar die inkomsten zijn grotendeels weggevallen. Tegelijkertijd staan we voor bredere maatschappelijke veranderingen, zoals vergrijzing en snel stijgende kosten voor zorg en sociale voorzieningen. Daardoor wordt er steeds vaker een beroep gedaan op burgers zelf om meer verantwoordelijkheid te nemen voor onder meer hun pensioen, onderwijs, aanvullende verzekeringen en soms ook zorg en ondersteuning.
Volgens Brounen is dat echter makkelijker gezegd dan gedaan, omdat veel mensen niet (meer) gewend zijn om dit soort zaken zelf te regelen. “Een mooi voorbeeld hiervan zijn de één miljoen zzp’ers in Nederland die voor hun eigen pensioen moeten zorgen. Onderzoek laat helaas zien dat ze dit nauwelijks doen. Omdat ze denken dat het later toch wel voor hen geregeld wordt, of omdat ze niet weten hoe ze dit moeten aanpakken. Veel mensen zijn toeschouwers geworden, doordat zaken voor hen decennialang geregeld werden door de overheid.” Zo is Brounen zelf verplicht lid van het ABP en heeft hij dus al jarenlang niet na hoeven denken over de pensioenkeuzes die voor hem gemaakt werden. Straks wordt dat anders, en mag hij wel zelf gaan kiezen. Maar dat is een lastige keuze wanneer je hem nooit eerder zelf mocht maken.
De steeds beperktere ruimte van de overheid om veel voor burgers op te vangen, maakt velen kwetsbaar. Daar wil Brounen graag verandering in brengen door mensen bewust te maken van financiële regie en hen ertoe aan te zetten om op tijd en actief over hun financiële toekomst na te denken. “Ik wil graag voorkomen dat huishoudens door deze transitie in de problemen komen.”
Volgens Brounen zijn jonge mensen of mensen met beperkte middelen niet per definitie het meest kwetsbaar voor deze veranderingen. “Als je hoogopgeleid bent en een goed inkomen hebt, maar nu onverstandige keuzes maakt, kun je alsnog over tien jaar in de problemen komen. Je kunt rijk en niet-weerbaar zijn, maar ook arm en weerbaar. Dit is geen armoedeprobleem.” Brounen gelooft zelfs dat leven met beperkte middelen kan bijdragen aan financiële weerbaarheid. “Je leert dan zuinig om te gaan met wat je hebt en goed na te denken voordat je keuzes maakt.”
Maar wat maakt het voor mensen moeilijk om financieel weerbaar te zijn? Iemands locus of control, de mate waarin iemand denkt controle te hebben over wat er in zijn of haar leven gebeurt, speelt volgens Brounen hierbij een belangrijke rol, zo leerde hij zelf uit de psychologie. “Mensen met een hoge locus of control gaan gestructureerd te werk, hebben veel discipline, geloven in oorzaak-en-gevolgrelaties en denken graag na over de toekomst. Mensen met een lage locus of control nemen van nature minder snel het initiatief, maken minder graag plannen en denken vaak dat het allemaal wel goed komt. Deze laatste groep is een stuk kwetsbaarder, omdat ze niet graag nadenken over hun financiële toekomst. Dit maakt hen ook minder weerbaar.” Die locus of control verschilt van persoon tot persoon en staat grotendeels los van je leeftijd en inkomen. Het is echter een belangrijke factor om rekening mee te houden wanneer we nadenken over hoe we huishoudens weerbaarder kunnen maken op financieel vlak.
Het is het streven van Brounen om iedereen – van arm tot rijk – te helpen financieel weerbaar te worden door hen aan te zetten tot het bewust nadenken over hun financiën. Volgens hem begint dit bij een begrijpelijk narratief. “Bij veel thema’s is het vaak onduidelijk wat het nu echt betekent voor burgers en wat er concreet gaat veranderen. We horen vaak genoeg dat zorgkosten stijgen en dat we moeten bezuinigen. Ik denk dat het verstandig is om een keer te pauzeren en uit te leggen wat de oorzaken en gevolgen zijn, en dan vooral: wat kun je hier zelf aan doen en welke keuzes kun je maken? Moet je dan gaan sparen voor je eigen zorg, en wat gebeurt er als je dit niet doet?”
“We horen vaak genoeg dat zorgkosten stijgen en dat we moeten bezuinigen. Ik denk dat het verstandig is om een keer te pauzeren en uit te leggen wat de oorzaken en gevolgen zijn.”
Samen met zeven partners binnen het Housing & Household Finance Fund, waaronder ministeries, denkt Brounen achter de schermen na over de inhoud van dit narratief én over wie dit verhaal zou moeten vertellen. “Als het verhaal door een collectief wordt gedeeld, komt het waarschijnlijk beter aan. Het zou daarom mooi zijn als niet alleen de overheid, maar ook diverse marktpartijen hiermee naar buiten treden.”
Een begrijpelijk verhaal is een eerste stap. De volgende vraag is hoe je mensen daadwerkelijk bereikt en betrokken houdt. In dat verlengde werkt Brounen met zijn partners aan een tool om thema’s binnen huishoudfinanciën, zoals pensioen, hypotheken en erfenissen, breed toegankelijk te maken. “Het concept lijkt op Netflix, waarbij je verschillende video’s en podcasts met nuttige inzichten kunt bekijken en beluisteren en vervolgens doorgaat naar de volgende aflevering. We hopen dat mensen die eerder niet over deze thema’s hebben nagedacht hierdoor geboeid zullen raken en zo het complete palet van huishoudfinanciën op een luchtige en toegankelijke manier zullen verkennen.”
Naast informeren, hoopt Brounen mensen ook te activeren en te inspireren om financiële regie te nemen. Daarbij gelooft hij dat het geven van aanbevelingen vanuit uitsluitend economisch perspectief niet voldoende is. “Als we mensen ander gedrag willen aanleren, kunnen wij als economen wel roepen dat mensen dit of dat meer moeten doen, maar dat is een hele onaantrekkelijke boodschap. Ik geloof dat het hierbij belangrijk is om eerst te begrijpen waarom iemand bepaald gedrag vertoont of juist niet en in te zien waar de gevoelige snaren zitten. Als we hun gedrag vervolgens een bepaalde richting op willen sturen, moeten we ook gebruikmaken van psychologische inzichten en marketingcommunicatie slim inzitten.”
Brounen gelooft dan ook dat de meeste kracht uitgaat van een multidisciplinaire aanpak, waarbij geduld en empathie vooropstaan. “Ik geef de voorkeur aan het begrijpen en bestuderen van mensen, om ze vervolgens subtiel een zetje in de betere richting te geven. Als ik dat de komende jaren goed kan doen, ben ik heel tevreden.”